Старонкі гісторыі

   Тайна старажытных курганоў

   …З Вечнасці ў Вечнасць плыве Рака часу. На яе берагах паўстаюць і разбураюцца гарады, кіпяць жорсткія бітвы і звіняць дзіцячыя галасы, змяняюцца народы і дзяржавы, нехта нараджаецца, а нехта адыходзіць у нябыт.

 …Маўчаць старажытныя курганы. А можа, мы проста не разумеем іх мовы? І, калі прыслухаешся, паведаюць нам аб жыцці нашай радзімы тысячу год таму.

 …Тады нашы землі былі ў пашане – тут пралягаў вялікі гандлёвы шлях “з варагаў у грэкі ”. Мацнеў і багацеў Полацк – старажытны свяшчэнны горад крывічоў, іх сталіца. Тут былі купцы і тавары адусюль: з халоднай Поўначы і гарачага Поўдня, працавітага Захаду і таямнічага Усходу. Са Скандынавіі везлі жалезную зброю і конскі рыштунак, з Прыбалтыкі – “сонечны камень” бурштын, з Візантыі – золата, дарагія тканіны, перац і духмяныя прыправы. Усё гэта трапляла і да нас, на Глыбоччыну, таму ў курганных пахаваннях тут можна сустрэць побач скандынаўскую грыўню, балцкі бранзалет, усходнія пацеркі з каляровага шкла…

Дзе дакладна праходзіў па Глыбоччыне вялікі гандлёвы шлях – гэта тэма патрабуе асобнага даследавання. Па некаторых меркаваннях ладдзі заморскіх гасцей плылі з Двіны па рацэ Дзісне і Мнюце ў Пліскае возера, а адтуль па рацэ Шоша і волакам у раку Беразіну, адкуль адкрываўся шлях да самага Чорнага мора. На карысць такога меркавання сведчаць шматлікія групы курганоў – знак шчыльнай заселенасці гэтага краю ў мінулым, а таксама характар знаходак у іх.

Другі важны стратэгічны шлях праходзіў тады з Заходняй Еўропы ў Смаленск і далей на усход, і дарога з Полацка да Крывога горада (Вільні) таксама была досыць ажыўленай. Таму і групаваліся вакол яе старажытныя пасяленні і, адпаведна, курганы.

Адна з такіх курганных груп ля в. Забор’е і прыцягнула сёлета ўвагу археолагаў Акадэміі навук Рэспублікі Беларусь – старшага навуковага супрацоўніка Л. У. Дучыц і аспірантаў А. Дзярновіча, А. Вайцяховіча і В. Красновай. Навукоўцаў цікавіла шырокае кола праблем – ад асаблівасцей пахавальнага абраду і скандынаўскіх уплываў на Глыбоччыне да сакрэтаў старажытнай кухні і культуры харчавання нашых продкаў.

Курганны могільнік у Забор’і датуецца ХІ – ХІІ ст. і вядомы ў навуцы яшчэ з канца ХІХ ст., бо пазначаны на археалагічнай карце 1892 года.

У 1974 г. адзін курган вывучыў беларускі археолаг Г. В. Штыхаў. Ім было знойдзена пахаванне з гліняным гаршчком, бронзавым бранзалетам і ножыкам.

У 2000 годзе на Заборскіх курганах ужо праводзіліся раскопкі пад кіраўніцтвам Л.У. Дучыц. Было раскапана 8 курганоў, знойдзены жаночыя і мужчынскія пахаванні Х – ХІ ст. і рэчы: ганчарны посуд, паясныя кольцы, спражка, жалезны нож, бронзавыя ўпрыгожванні.

У пачатку чэрвеня гэтага 2001 года мінулагоднія раскопкі атрымалі працяг. Было раскапана 9 курганаў. Знойдзены гліняны посуд, 2 жалезныя ножыкі з рэшткамі драўляных ручак, дротавыя скроневыя кольцы з бронзы, шкляныя пацеркі, сярод якіх сустрэліся і вельмі арыгінальныя. Асабліва цікавым аказалася пахаванне маладой жанчыны са шматлікімі ўпрыгожаннямі. На шыі знойдзены бронзавы віты абруч (шыйная грыўна) – прыкмета багацця і знатнасці пахаванай, а таксама ажарэлак з двух радоў бісера з цёмна – сіняй гранёнай пацеркай пасярэдзіне. На руках было па бронзаваму бранзалету са змяінымі галоўкамі на канцах, якія рабіліся ў Полацкім княстве мясцовымі майстрамі. На скронях знойдзены дротавыя крывічанскія кольцы, якія замянялі тагачасным прыгажуням завушніцы.

Іншыя пахаванні былі больш бедныя. Паколькі смерць лічылася ў нашых продкаў – язычнікаў працягам жыцця, нябожчыку клалі “ў дарогу” не толькі неабходныя рэчы (мужчынам – нож, тапор, крэсіва, жанчынам – прасніцы, упрыгожанні ), але і запасы ежы ў гаршчку. Пасля пахавання над памерлым насыпалі курган, які аберагаў яго спакой і адначасова абараняў жывых ад небяспечнага ўздзеяння смерці. На свежым кургане спраўлялі памінкі – трызну, пакідаючы там рэшткі ежы. Многія стагоддзі курганы былі адзінай формай пахавання.

Вось далёка не ўсё, аб чым могуць паведаць курганы дасведчанаму чалавеку, не кажучы ўжо аб знаходках цікавых рэчаў – сведкаў мінулага, якія папаўняюць калекцыю музея. Таму мы вельмі ўдзячны вучоным – археолагам за ўвагу да нашай Глыбоччыны і дапамогу ў даследаванні глыбоцкай гісторыі. Таксама вялікую падзяку за дапамогу ў правядзенні раскопак наш музей выказвае камандзіру батальёна падпалкоўніку А. М. Уткіну, намесніку камандзіра роты МПО А.М. Парахневічу і салдатам тэрміновай службы, якія з вялікай адказнасцю і шчырай зацікаўленасцю аднесліся да гэтай справы. А пабачыць знаходкі нашы наведвальнікі змогуць ужо ўвосень, у адноўленай экспазіцыі музея, якая прысвечана археалогіі.

А. ВЯРЦІНСКАЯ, старшы супрацоўнік Глыбоцкага гісторыка – этнаграфічнага музея.

Веснік Глыбоччыны.- 2001.- 1 жніўня