2012 год

Любі і ведай свой край:

"Даследаванне каменных магіл ля вёскі Перавоз"

па матэрыялах навукова – краязнаўчай канферэнцыі

Сярэднявечныя пахавальныя помнікі  атрымалі  назву “каменныя магілы” з-за канструктыўных асаблівасцей – каменных кладак над пахаваннямі. Звычайна кладкі рабілі з невялікіх валуноў, пакладзеных у адзін слой, шчыльна, у форме круга, авала ці прамавугольніка. У галаве і нагах пахаванняў ставілі вялікія камяні. У канцы ХVІ – пач. ХVІІ ст. ст. на камянях, што ставілі ў галаве пахаванняў, пачалі выбіваць крыжы і іншыя выявы.

Асноўны арэал распаўсюджання гэтых помнікаў – Гродзенская вобласць.Адзінкавыя помнікі зафіксаваны ў Брэсцкай, Мінскай і Віцебскай абласцях, а за межамі нашай рэспублікі вядомы яны ў Польшчы. Датуюцца мяжой Х – ХІ – ХVІІ ст. ст. А ў некаторых месцах, у тым ліку і на Віцебшчыне, звычай будаваць кладкі з камянёў існаваў аж да пач. ХХ ст. Сярод мясцовага насельніцтва на Гродзеншчыне каменныя могільнікі вядомы пад рознымі назвамі : шведскіх, татарскіх, паганскіх, турэцкіх, баярскіх і інш. А на Віцебшчыне, у Глыбоцкім і Лепельскім раёнах вядомы пад назвай “галоднікі” ці “галодныя магілы”.

 Звычайна гэтыя помнікі размяшчаюцца на высокіх берагах рэк і азёр, з сухім пясчаным грунтам. Знешне магілы ніяк не выдзяляюцца на паверхні, толькі можна бачыць камяні, якія стаяць у галаве і нагах пахаванняў, а кладкі, як правіла, пакрыты дзірваном.

 У апошнія гады выяўлен шэраг гэтых помнікаў у Віцебскай вобласці. Адзін такі помнік у 1990г. даследавалі ў Докшыцкім раёне, каля в. Ваўча, а ў 1991г. – каля в. Перавоз Гыбоцкага раёна. Абодва помнікі змешанага тыпу : уключаюць курганы і каменныя магілы. Аб даследаванні апошніх каля в. Перавоз і пойдзе гаворка.

Намі даследаваны 11 пахаванняў па абраду інгумацыі. Усе магілы былі абкладзены камянямі, пакладзенымі шчыльна ў адзін слой. Памеры кладак вагаюцца ў межах ад 2,5х1,1х0,3 – 0,35м да 3,5х 2,5х0,35 м. Форма кладак розная: прамавугольнік ці авал. У галаве пахаванняў стаялі камяні большых, чым ужытыя ў кладках, памераў; на асобных магілах гэтыя камяні былі асабліва вялікія.

Пахавальны абрад выглядаў наступным чынам. У выкапаную чатырохвугольную з закругленымі вугламі яму глыбінёй ад 0,8 да 1,5 м клалі нябожчыка, звычайна на спіне ў выцягнутым стане. Палажэнне рук рознае: складзены на поясе, сагнуты ў лакцях і пакладзены на плечы; адна рука на поясе, другая – на плячы і г.д. Арыентаваны шкілеты галавой на захад ці на захад з нязначным адхіленнем на поўдзень. Узрост нябожчыкаў удаследаваных магілах вагаецца ад 25 – 30 да 55 – 60 гадоў.

У некаторых жаночых пахаваннях знайшлі бляшкі ад галаўных убораў. Бляшкі зроблены з медзі (а ў адным выпадку з серабра з пазалотай) шляхам ціснення. Яны былі нашыты на тканіну.

Вынікі даследаванняў паказалі, што нябожчыкаў хавалі хутчэй за ўсё без труны, але зверху прыкрывалі дошкамі, рэшткі якіх знаходзілі ў час раскопак. У запаўненні магільных ям прасочаны вуглі і невялічкія скапленні вугаля над чэрапам і нагамі.

Асобна стаіць адно пахаванне, якое можна разглядаць як пераходны тып ад курганоў да магіл. Форма насыпу – круглая, вышынёй да 0,65м, выканана з пяску. У аснове насыпу ў заходняй частцы ляжалі два камяні. Нябожчык ляжаў у яме глыбінёй да 0,8м. Пахаванне жаночае. На чэрапе знойдзены бляшкі ад галаўнога ўбору, зробленыя з серабра.

Абрад пахавання, інвентар і канструкцыі кладак дазваляюць датаваць вывучаныя магілы ХІІІ – ХІV cт. ст. і аднесці іх да старажытнасцей Прыбалтыйскага гісторыка – культурнага рэгіёна.

Трэба адзначыць, што такі змешаны тып помнікаў хутчэй за ўсё сведчыць аб наяўнасці дзвюх этнічна розных груп насельніцтва, якія жылі тут у сярэдневеччы. Таму вывучэнне гэтых помнікаў на Віцебшчыне, іх выяўленне з’яўляецца вельмі важным і дазволіць удакладніць не толькі шляхі міграцый і этнічны склад насельніцтва ў сярэдневеччы, але дапаможа больш поўнаму вырашэнню пытання паходжання беларусаў.

А. В. КВЯТКОЎСКАЯ, аспірантка інстытута гісторыі АН БССР аддзела археалогіі

 // Веснік Глыбоччыны. — 1994. — № 67, 69, 71 

Дучыц, Л. Зямля нашых продкаў // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 21–29;